Ο Ιωάννης Καποδίστριας υπήρξε ο πρώτος και ουσιαστικά ο τελευταίος Έλλην κυβερνήτης της χώρας. Πρώτος, γιατί ήταν ο άνθρωπος που ανέλαβε να συγκροτήσει από το μηδέν ένα κράτος που μόλις είχε βγει από την Επανάσταση, χωρίς θεσμούς, χωρίς διοίκηση, χωρίς οικονομία. Και τελευταίος, γιατί μετά τη δολοφονία του το 1831, η Ελλάδα δεν ξανακυβερνήθηκε από ηγέτη με ανάλογο βαθμό εθνικής ανεξαρτησίας, προσωπικής ανιδιοτέλειας και πραγματικής λαϊκής εντολής.
Ο Καποδίστριας δεν ήρθε ως βασιλιάς, ούτε ως εκπρόσωπος ξένων συμφερόντων. Ήρθε ως κυβερνήτης, με μοναδικό στόχο τη δημιουργία ενός λειτουργικού, αξιοπρεπούς και ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Συγκρούστηκε με τοπικά συμφέροντα, προεστούς και ξένες δυνάμεις, ακριβώς επειδή επιχείρησε να επιβάλει κράτος δικαίου εκεί όπου κυριαρχούσε η φατριαστική εξουσία.
Η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια το 1831 δεν ήταν απλώς μια πολιτική τραγωδία. Ήταν ένα ιστορικό σημείο καμπής, που σφράγισε την πορεία του ελληνικού κράτους και καθόρισε, σε μεγάλο βαθμό, τη μόνιμη οικονομική του εξάρτηση από ξένα κέντρα ισχύος. Πίσω από τα πιστόλια στο Ναύπλιο δεν βρισκόταν μόνο η οικογενειακή βεντέτα ή η εσωτερική πολιτική σύγκρουση αλλά ένα βαθύτερο και πιο επικίνδυνο διακύβευμα: ποιος θα ελέγχει το χρήμα και το κράτος.
Ο Καποδίστριας, διπλωμάτης διεθνούς κύρους και γνώστης των ευρωπαϊκών ισορροπιών, αντιλήφθηκε από νωρίς ότι η πολιτική ανεξαρτησία χωρίς οικονομική κυριαρχία είναι κενό γράμμα. Η Ελλάδα, μόλις απελευθερωμένη κινδύνευε να περάσει από την οθωμανική εξάρτηση σε μια νέα, πιο ύπουλη, τη δανειακή και τραπεζική υποδούλωση.
Γι’ αυτό αρνήθηκε να κυβερνήσει με τους όρους των ξένων τραπεζικών οίκων. Αμφισβήτησε τα αγγλικά δάνεια της Επανάστασης τα οποία είχαν ήδη υποθηκεύσει το μέλλον της χώρας πριν καν αυτή υπάρξει ως κράτος. Προσπάθησε να οικοδομήσει εθνικό νόμισμα κρατικό έλεγχο των εσόδων και μια οικονομία που θα στηριζόταν στην παραγωγή και όχι στον δανεισμό. Ο φοίνικας δεν ήταν απλώς νόμισμα ήταν σύμβολο κυριαρχίας.
Αυτή ακριβώς η πολιτική τον κατέστησε επικίνδυνο. Όχι μόνο για τις Μεγάλες Δυνάμεις, αλλά και για τα εγχώρια συμφέροντα που είχαν μάθει να επιβιώνουν ως μεσάζοντες ξένων επιρροών. Οι κοτζαμπάσηδες, τα «ξενικά κόμματα» και οι οικονομικοί παράγοντες που επένδυαν στην εξάρτηση είδαν στον Καποδίστρια ένα εμπόδιο που έπρεπε να φύγει.
Η δολοφονία του, όσο κι αν παρουσιάστηκε ως προσωπική εκδίκηση των Μαυρομιχαλαίων λειτούργησε ως πολιτικό μήνυμα: η Ελλάδα δεν θα ακολουθούσε τον δρόμο της οικονομικής αυτονομίας. Και πράγματι αμέσως μετά άνοιξε ο δρόμος για την έλευση του Όθωνα, τα νέα δάνεια, τους ξένους συμβούλους και την πλήρη ένταξη της χώρας στο δυτικό τραπεζικό σύστημα εξάρτησης.
Από τότε έως σήμερα, η ιστορία επαναλαμβάνεται με διαφορετικά ονόματα αλλά την ίδια λογική. Δάνεια, επιτηρήσεις, «σωτηρίες» και όροι που υπονομεύουν τη λαϊκή κυριαρχία. Ο Καποδίστριας δεν δολοφονήθηκε μόνο ως άνθρωπος δολοφονήθηκε και ως ιδέα. Η ιδέα ότι ένα μικρό έθνος μπορεί να σταθεί όρθιο χωρίς να παραδώσει το μέλλον του στους δανειστές.
Ίσως γι’ αυτό παραμένει τόσο ενοχλητικός ακόμη και σήμερα. Γιατί μας θυμίζει ότι η εξάρτηση δεν είναι μονόδρομος αλλά επιλογή. Και ότι κάποτε υπήρξε ένας κυβερνήτης που πλήρωσε με τη ζωή του το γεγονός ότι τόλμησε να πει «όχι» στα ξένα τραπεζικά συμφέροντα.
Η δολοφονία του στο Ναύπλιο δεν ήταν απλώς ένα πολιτικό έγκλημα. Ήταν μια ιστορική τομή το τέλος της προσπάθειας για ένα κράτος που θα ανήκε στους πολίτες του και όχι στους προστάτες του. Από εκεί και έπειτα, η Ελλάδα πέρασε στη φάση των βασιλέων, των επιτρόπων, των δανείων και των εξαρτήσεων.
Ίσως γι’ αυτό ο Καποδίστριας παραμένει διαχρονικά ενοχλητικός. Όχι ως άγαλμα ή σχολικό κεφάλαιο αλλά ως μέτρο σύγκρισης. Μας θυμίζει τι θα μπορούσε να είναι η διακυβέρνηση, υπηρεσία και όχι επάγγελμα, ευθύνη και όχι διαχείριση συμφερόντων. Και ίσως γι’ αυτό λέγεται, όχι χωρίς λόγο, ότι υπήρξε ο πρώτος και ο τελευταίος κυβερνήτης με κράτος στο μυαλό και όχι εξουσία στα χέρια.
Αλέξανδρος Γεωργιάδης
